شاید تا به حال برای شما عزیزان پیش آمده باشد که دکتر از شما می خواهد آزمایش گازهای خونی را انجام دهید. در این تست وضعیت گازهایی همانند دی اکسید کربن و اکسیژن، اسیدیته خون و پارامترهای دیگر اندازه گیری می شود. اما اکنون این سوال پیش می آید که چرا لازم است گاها این تست را انجام دهیم؟ در این مقاله پیرامون آزمایش گازهای خونی و لزوم انجام آن صحبت خواهیم کرد. آزمایش گازهای خونی اطلاعات ارزشمندی به منظور ارزیابی و اتخاذ تدابیر مناسب در مورد وضعیت هموستاز الکترولیت ها و اسید و باز متابولیک و تنفسی بیمار فراهم می آورد وبه طور کلی میزان اکسیژن و دی اکسید کربن موجود در خون ، همچنین تعادل اسیدها و پایه ها را در خون را اندازه گیری می کند. در ادامه پارامتر های که در این آزمایش اندازه گیری می شود را اشاره می کنیم.
اگر شما تا به حال آزمایش گازهای خونی را شنیده باشید به احتمال زیاد برایتان سوال ایجاده شده باشد که گازهای خونی چیست و به چه علتی درخواست می شود؟ آزمایش گازهای خونی بر نمونه خون وریدی VBG و شریانی ABG انجام می شود که یکی از تست های حیاتی در بخش مراقبت های ویژه محسوب می شود.
تفسیر پارامترهای موجود در آزمایش گاز خون
آزمایش گازهای خون (ABG) برای بررسی وضعیت تنفس و تعادل اسید و باز بدن انجام میشود. در این آزمایش، پارامترهایی مثل PH، PCO₂، HCO₃ و PO₂ اندازهگیری میشوند. هرکدام از این موارد اطلاعات مهمی درباره میزان اسیدی یا قلیایی بودن خون، مقدار اکسیژن و دیاکسید کربن، و عملکرد ریهها و کلیهها به پزشک میدهند. تفسیر درست این مقادیر به تشخیص مشکلات تنفسی یا متابولیک کمک میکند.
PCO2 در آزمایش خون چیست؟
PCO₂ در آزمایش خون به مقدار دیاکسید کربنی گفته میشود که در خون شریانی وجود دارد. این عدد نشان میدهد ریهها تا چه حد در دفع گاز دیاکسید کربن از بدن موفق هستند. اگر مقدار PCO₂ از حد نرمال بالاتر یا پایینتر باشد، ممکن است نشانهای از مشکل در تنفس یا تعادل اسیدی قلیایی بدن باشد. این شاخص معمولاً در آزمایش گازهای خون (ABG) اندازهگیری میشود و به پزشکان کمک میکند تا عملکرد ریهها و وضعیت عمومی بدن را بهتر ارزیابی کنند.
pco2 بالا نشانه چیست؟
- نارسایی تنفسی (Respiratory Failure) : افزایش pCO2 نشاندهنده کاهش توانایی ریهها در دفع دیاکسید کربن از بدن است.
- بیماریهای مزمن انسدادی ریه (COPD): در افراد مبتلا به بیماریهایی مانند آمفیزم یا برونشیت مزمن، تجمع مزمن CO2 در خون مشاهده میشود.
- کاهش تهویه ریوی (Hypoventilation): کاهش عمق یا تعداد تنفسها باعث کاهش دفع CO2 و افزایش سطح آن در خون میشود.
- مصرف داروهای تضعیفکننده تنفس: داروهایی مانند مواد مخدر، بنزودیازپینها و آرامبخشها میتوانند مرکز تنفس را مهار کرده و موجب افزایش pCO2 شوند.
- اختلالات عصبی عضلانی: بیماریهایی مانند میاستنی گراویس، سندرم گیینباره یا ALS ممکن است با ضعف عضلات تنفسی همراه باشند.
- انسداد راههای هوایی فوقانی: انسداد جزئی یا کامل راه هوایی میتواند منجر به حبس هوا و افزایش CO2 شود.
- چاقی مفرط (Syndrome Obesity Hypoventilation): در برخی افراد با چاقی شدید، تهویه ناکافی در حالت استراحت میتواند باعث افزایش مزمن CO2 شود.
- اسیدوز تنفسی (Respiratory Acidosis): بالا بودن pCO2 بههمراه کاهش pH خون نشانه اسیدوز تنفسی حاد یا مزمن است.
- تنفس ناکارآمد در طی بیهوشی یا پس از جراحی: در شرایطی مانند بیهوشی عمومی یا کاهش سطح هوشیاری پس از جراحی، تهویه ریوی ممکن است کاهش یافته و موجب افزایش pCO2 گردد.
- نارسایی مغزی یا آسیب به مرکز تنفس در ساقه مغز: آسیب به مراکز عصبی کنترلکننده تنفس میتواند منجر به تهویه ناکافی و بالا رفتن سطح CO2 شود.
hco3 در آزمایش خون چیست؟
HCO₃ در آزمایش خون همان بیکربنات است؛ مادهای که به حفظ تعادل اسیدی و قلیایی بدن کمک میکند. این ماده نقش مهمی در کنترل pH خون دارد و بیشتر توسط کلیهها تنظیم میشود. اگر مقدار HCO₃ از حد نرمال بیشتر یا کمتر باشد، ممکن است نشانهای از مشکل در سوختوساز بدن یا تلاش بدن برای جبران اختلالات تنفسی باشد. پزشکان معمولاً این شاخص را در آزمایش گازهای خون یا آزمایشات معمول خون بررسی میکنند تا بهتر بتوانند وضعیت بدن را ارزیابی و علت برخی مشکلات را تشخیص دهند.
po2 در آزمایش خون چیست؟
PO₂ در آزمایش خون به مقدار اکسیژنی گفته میشود که بهصورت محلول در خون شریانی وجود دارد. این شاخص نشان میدهد که ریهها چقدر خوب اکسیژن را از هوا به خون منتقل میکنند. اگر مقدار PO₂ پایین باشد، ممکن است نشانهی کمبود اکسیژن در بدن یا مشکل در عملکرد ریهها باشد. این مقدار معمولاً در آزمایش گازهای خون شریانی (ABG) اندازهگیری میشود و به پزشکان کمک میکند تا وضعیت تنفسی فرد را بهتر ارزیابی کنند.
PH در آزمایش گاز های خونی
اولین پارامتری که در آزمایش گازهای خونی اندازه گیری می شود PH یا اسیدیته خون می باشد. در صورتی که PH فردی بالاتر از مقدار نرمال باشد یعنی بين ۷٫۳۵ تا ۴٫۷ بالاتر یا پایین تر باشد فرد دچار مشکل و اختلال می باشد به طوری که در بالاتر از محدوده نرمال فرد دچار آلکالوز تنفسی و در پایین تر از حد نرمال دجار اسیدوز تنفسی می باشد. به این معنا که آلکالوز به معنی افزایش سطح بی کربنات مایع خارج سلولی و قرار گرفتن PH خون در محدوده بازی (بالاتر از ۷/۴۵) میباشد.
به صورت کلاسیک اگر مشکل از کلیه باشد ما آلکالوز متابولیک و اگر مشکل از ریه باشد ما آلکالوز تنفسی داریم. اسیدوز به معنی کاهش سطح بی کربنات مایع خارج سلولی و قرار گرفتن PH خون در محدوده اسیدی (پایینتر از ۷) میباشد. به صورت کلاسیک اگر مشکل از کلیه باشد ما اسیدوز متابولیک و اگر مشکل از ریه باشد ما اسیدوز تنفسی داریم.
تفاوت ABG با VBG در آزمایش گازهای خونی چیست؟
اگر تا به حال یک برگه آزمایش گازهای خونی را مشاهده کرده باشید با اصطلاح ABG یا VBG رو به رو شده اید. و شاید برایتان معنی این اصطلاحات سوال شده باشد و بخواهید بدانید ABG و VBG چه تفاوت و کاربردی دارند که در پاسخ به سوال شما باید بگوییم ۲ نوع آزمایش گاز خون وجود دارد: یکی با استفاده از خون از شریان (ABG)، و دیگری با استفاده از خون از رگ (VBG) انجام می شود. از ABG برای اندازه گیری اکسیژن استفاده می شود. هر دو آزمایش ABG و VBG می توانند دی اکسید کربن و اسیدهای موجود در خون را اندازه بگیرند.آزمایش ABG در بعضی موارد از مشکلات قلبی یا مشکلات شدید تنفسی بهتر است. شریان ها وقتی نوک سوزن زده می شوند از رگ ها حساس تر هستند.
به همین دلیل ، آزمایش ABG ممکن است بیشتر از آزمایش VBG صدمه ببیند. به طور کلی VBG نیز گاز های خون وریدی را آزمایش می کند و می تواند به طور دقیق pH و CO2 را تعیین کند اما قادر به ارائه O2 دقیق نیست. به همین علت، آزمایش شریانی برای بیمارانی که در معرض عوارض ناخوشایند هستند به عنوان استاندارد تبدیل شده است. به طور واضح تر PaO2 وریدیmmHg 60-70 کمتر از نمونه شریانی است؛در حالیکه اختلاف PH و PaCO2 وریدی و شریانی بسیار کم است. (PHوریدی 0/04-0/05 کمتر از PHشریانی ؛ PaCO2وریدی 2-8 mmHg بیشتر از PaCO2 شریانی)اما برای تشخیص VBGاز ABG…
علت درخواست آزمایش گازهای خونی چیست؟
همان طور که در بالا توضیح دادیم آزمایش گازهای خون به طور کلی برای بررسی عملکرد ریه و کلیه ها درخواست می شود و در کنار آن انجام منظمِ آزمایش کلیه میتواند به شناسایی دقیقتر اختلالات متابولیک کمک کند.
در ادامه مواردی که ممکن است این آزمایش درخواست شود را اشاره می کنیم:
- نارسایی ریه
- نارسایی کلیه
- شوک
- تروما
- دیابت کنترل نشده
- آسم
- بیماری انسدادی مزمن ریوی
- خونریزی
- مصرف بیش از حد مواد مخدر
- بیماری متابولیک
- مسمومیت شیمیایی
آزمایش گازهای خونی به چه صورت انجام می شود؟
آزمایش گازهای خونی با استفاده از یک دستگاه مخصوص انجام می شود. البته اکثر دستگاه ها فقطPH PCO2 ,PO2 را اندازه گیری می کنند ولی مقدار HCO3- و Base deficit/excess را از طریق معادله هندرسون هاسلباخ محاسبه می شود. اسید کربنیک و بی کربنات، مهمترین سیستم بافری بدن هستند و علت تغییر آسان آن ها نیز دفع تنفسی دی اکسید کربن و دفع کلیوی بی کربنات است . pka برای اسید کربنیک7- 10×8 است و حلالیت دی اکسیدکربن در آب PCO2 3% است بنابراین:
PH= 6/1+logHCO3- /H2CO3 = 6/1 + log HCO3-/ 0.03 ×PCO2
یا از معادله هندرسن: [H+] meq/L = 24×PCO2/ HCO3-
برای محاسبه غلظت یون هیدروژن با داشتن pH می توان از فرمول زیر استفاده کرد: [H+]= (7/8- PH) ×100
بیکربنات محاسبه شده از طریق فرمول باید با غلظتی که دستگاه اندازه گیری کرده است حداکثر meq/L 2 تفاوت داشته باشد، در غیر این صورت احتمال اشتباه در نمونه گیری یا تعیین مقادیر اصلی ABG وجود دارد و آزمایش باید تکرار شود.
منظور از آلکالوز و اسیدوز در آزمایش گازهای خونی چیست؟
دو اصطلاح دیگر که ممکن است در آزمایش گازهای خونی شنیده باشید آلکالوز و اسیدوز می باشد. که در مورد هر کدام در ادامه توضیح می دهیم:
اسیدوز تنفسی
هرگونه اختلال در میزان تهویه حبابچه ای ممکن است منجر به اسیدوز تنفسی شود. اسیدوز تنفسی حاد بر اثر ضعف ناگهانی مرکز تنفسی بصل النخاع (بر اثر مصرف مقادیر زیاد مواد مخدر)، بر اثر فلج عضلات تنفسی، و بر اثر انسداد مجاری هوایی ایجاد می شود. اسیدوز تنفسی مزمن عموماً در افرادی ایجاد میشود که دچار بیماری مزمن راه هوایی (آمفیزم)، کیفواسکولیوز شدید و چاقی شدید (سندرم pickwickian) هستند.
در اثر اسیدوز تنفسی، غلظت بیکربنات سرم افزایش مییابد که شدت آن بستگی به میزان حاد بودن بیماری و شدت اختلال تنفسی دارد. افزایش جبرانی بیکربنات سرم در هیپرکاپنی طولانی مدت (بیش از یک هفته)، در درجه اول ناشی از عمل لافری استخوانهاست زیرا کلیه نقش نسبتاً کمی در این افزایش دارد. افزایش حاد PCO2 موجب خواب آلودگی، (confusion) و درنهایت نارکوز CO۲ میشود. حرکات بال بال زدن (asterixis) ممکن است وجود داشته باشد. از آنجا که CO۲ یک گشاد کننده عروق مغزی است، عروق خونی موجود در ته چشم غالباً متسع، محتقن و پیچ در پیچ هستند. در حالات شدید هیپرکاپنی ممکن است ادم واضح پاپی وجود داشته باشد.
الکالوز تنفسی
آلکالوز تنفسی زمانی رخ می دهد که تهویه مفرط (هیپرونتیلاسیون) موجب کاهش PCO2 شریانی و درنتیجه افزایش pH شریانی شود. آلکالوز تنفسی حاد اکثر موارد ناشی از بارداری مس باشد. این حالت همچنین در موارد آسیب به مراکز تنفسی، سالیسیلیسم حاد، تب و حالات سپتیک، بیماری پیشرفته کبدی، و در صورت افزایش سرعت تنفس (پنومونی، آمبولی ریه یا نارسایی احتقانی قلب) ممکن است رخ دهد. این اختلال همچنین ممکن است در اثر اختلال درمان ها بوده و بر اثر بی احتیاطی در حمایت مکانیکی تهویه ایجاد شود.
در موارد پاسخ تطابقی به ارتفاعات بلند (کم بودن فشار نسبی اکسیژن محیط)، هیپرونتیلاسیون مزمن دیده می شود. توجه داشته باشید که خصوصیات هیپرونتیلاسیون حاد عبارتند از: سیاهی رفتن چشم، پارستزی، کرختی اطراف دهان و احاس سوزن سوزن شدن اندامها. در موارد شدید، تتانی عارض می شود. در صورتی که اضطراب موجب تهویه مفرط شده باشد، تنفس مکرر در یک پاکت معمولا باعث خاتمه حمله حاد می شود.
آزمایش آلن که ممکن است قبل از آزمایش گازهای خونی انجام می شود به چه صورت است؟
آزمایش آلن گاهی اوقات قبل از انجام آزمایش گازهای خونی درخواست و انجام می شود. آزمون آلن ( Allen test) در پزشکی به روشی سریع برای درک میزان خون رادیال در بیمار گفته شده و بهترین تست پیش از انجام نمونه گیری در سنجش گاز خونی است. برای انجام این آزمون در حالی که دست شما به طرف بالا قرار گرفته شده است از شما خواسته می شود چند بار دست خود را باز و بسته و سپس به صورت مشت شده نگه دارد.
در حالی که پزشک یا پرستار با دو انگشت روی مسیر شریان رادیال و اولنار را فشار می دهد از شما خواسته می شود که که مشت خود را باز کند و بلافاصله انگشت خود را از روی شریان اولنار بر داشته می شود، در صورتی که کف دست در عرض ۱۵ ثانیه یا کمتر پر خون و از حالت رنگ پریدگی خارج شود تست آلن را مثبت تلقی نموده و از شریان رادیال نمونه گیری گازومتری انجام می شود و مثبت بودن تست در پرونده ثبت می شود. انجام این تست برای یک بار کافی است و در طول بستری نیازی به تکرار ندارد.
شرایط انجام آزمایش گازهای خونی
برای انجام آزمایش گازهای خونی پزشک ، کادر ازمایشگاه یا پرستار یک سوزن کوچک برای دریافت یک میلی لیتر وارد رگ می کند. برای انجام آزمایش نیاز به ناشتایی یا رژیم غذایی خاص وجود ندارد. نیازی به پرهیز از مایعات وجود ندارد. فرد نباید بیست دقیقه قبل از نمونه گیری با دستگاه اکسیژن دریافت کرده باشد. اگر قبلاً مشکلات خونریزی داشتید یا رقیق کنندههای خون مانند آسپیرین یا وارفارین (کومادین) مصرف می کنید به پزشک خود اطلاع دهید. همچنین اگر به دارویی مانند داروهایی که برای بی حس کردن پوست استفاده میشوند، آلرژی دارید ان را در زمان ویزیت پزشک در منزل با او در میان بگذارید.
و در آخر هرگونه نگرانی خود را درباره لزوم انجام آزمایش، خطرات آن، چگونگی انجام آن یا نتایج آن با پزشک در میان بگذارید نمونه باید سریعا تا ۱۵ دقیقه بعد از نمونه گیری انجام شود ولی نمونه ها تا ۱ ساعت در دمای ۴ درجه سانتی گراد تقریبا پایدار می باشد. جوابدهی سریع می باشد و تا چند ساعت اندازه گیری می شود.
انجام آزمایشات گازهای خونی در منزل با آنی آزما
با توجه به وضعیت کنونی و افزایش بیماری های مسری مانند ویروس کووید ۱۹، بیماری آنفولانزا و غیره ، همچنین افزایش آلودگی ها ، دشواری در مسیر های رفت و آمد و از سوی دیگر نیاز روز افزون چکاپ ها و آزمایش خون ، نمونه گیری در منزل یا محل کار به نظر می رسد راه حل بسیار مناسبی برای افراد برای تشخیص ها و در نتیجه پیگیری درمان به شمار می رود.
انی آزما با سابقه که از گدشته تا به امروز دارد و دارای مجوز از وزارت بهداشت می باشد می تواند با نمونه گیری در منزل و انجام آزمایش خون در منزل و همچنین آزمایش کرونا در منزل شما و سایر خانوادتان در جهت آسان کردن خدمات درمانی ، تشخیصی کمک کننده باشد. در واقع آنی آزما با انجام نمونه گیری در منزل ، پذیریش و جوابدهی انلاین سعی در آسان نموندن مسیر آزمایش و تشخیص نموده است و حامی سلامت شما می باشد.
