عکس رادیولوژی خار پاشنه معمولاً یک زائده استخوانی را در سطح زیرین یا پشتی استخوان پاشنه، یعنی کالکانئوس، نشان میدهد. خار زیرین یا پلانتار نزدیک محل اتصال فاشیای کف پا شکل میگیرد و خار خلفی میتواند نزدیک اتصال تاندون آشیل دیده شود. نکته مهم این است که وجود خار در عکس همیشه علت درد نیست: بعضی افراد خار واضح دارند ولی هیچ علامتی ندارند و برخی با وجود درد صبحگاهی پاشنه، خار قابلمشاهدهای ندارند. فاشییت پلانتار و آسیب تاندونها نیز بافت نرم هستند و در رادیوگرافی ساده مستقیماً ارزیابی نمیشوند. بنابراین تصویر باید همراه محل درد، مدت علائم، معاینه و نظر پزشک تفسیر شود.
درخواست رزرو نوبت رایگان
خار پاشنه در عکس رادیولوژی چگونه دیده میشود؟
در نمای نیمرخ یا lateral، خار پلانتار بهصورت برجستگی استخوانی نوکدار یا پهن از بخش زیرین کالکانئوس دیده میشود. جهت آن معمولاً رو به جلوی کف پا است. خار خلفی در پشت پاشنه و نزدیک محل اتصال تاندون آشیل قرار دارد. اندازه، شکل و جهت زائده ممکن است متفاوت باشد و رادیولوژیست علاوه بر آن، تراکم استخوان، شکل کالکانئوس و یافتههای همراه را بررسی میکند.
این زائده در اثر پاسخ استخوان به کشش و فشار مزمن در محل اتصال بافتها ایجاد میشود؛ اما دیدهشدن آن در عکس خار پاشنه مساوی با تشخیص قطعی علت درد نیست. گزارش ممکن است از اصطلاحهایی مانند plantar calcaneal spur، posterior calcaneal spur یا enthesophyte استفاده کند. تفسیر درست باید مشخص کند زائده در کدام محل قرار دارد و آیا نشانه دیگری مانند تغییر مفصلی، رسوب کلسیم یا آسیب استخوانی نیز دیده میشود.
خار پلانتار و خار خلفی پاشنه چه تفاوتی دارند؟
خار پلانتار از سطح زیرین پاشنه و نزدیک اتصال فاشیای کف پا منشأ میگیرد. درد همراه آن، اگر مربوط به فاشییت پلانتار باشد، اغلب در کف پاشنه احساس میشود و ممکن است در قدمهای اول صبح یا پس از استراحت بیشتر باشد. خار خلفی پاشنه در پشت کالکانئوس و نزدیک محل اتصال تاندون آشیل دیده میشود؛ ناراحتی این ناحیه میتواند با کفش، فعالیت یا التهاب تاندون و محل اتصال آن تشدید شود.
عکس پاشنه سالم و دارای خار چه تفاوتی دارد؟
| معیار | پاشنه بدون خار | پاشنه دارای خار |
|---|---|---|
| ظاهر کالکانئوس | لبه زیرین و خلفی بدون زائده واضح | برجستگی استخوانی زیرین یا خلفی |
| محل یافته | فاقد زائده در اتصال فاشیا یا آشیل | نزدیک اتصال فاشیای کف پا یا تاندون آشیل |
| ارتباط با درد | عکس سالم درد بافت نرم را رد نمیکند | خار ممکن است کاملاً بیعلامت باشد |
| محدودیت | فاشیا و تاندون مستقیم دیده نمیشوند | وجود خار علت درد را قطعی نمیکند |
عکس سالم نیز همه علل درد را رد نمیکند. شکستگی استرسی اولیه، التهاب فاشیای کف پا و بعضی مشکلات تاندونی ممکن است روی رادیوگرافی ساده واضح نباشند. از سوی دیگر، خار اتفاقی در فرد بدون درد میتواند فقط یک یافته تصویری باشد و به درمان اختصاصی نیاز نداشته باشد.
آیا اندازه خار با شدت درد ارتباط دارد؟
اندازه خار بهتنهایی شاخص قابلاعتمادی برای شدت درد نیست. درد پاشنه میتواند بیشتر از کشش و تحریک فاشیای کف پا، اضافهبار مکانیکی، تغییر الگوی راهرفتن، مشکل تاندون آشیل یا علت دیگری ناشی شود. به همین دلیل ممکن است یک خار بزرگ بدون علامت باشد و فردی با عکس تقریباً طبیعی، درد قابلتوجهی داشته باشد.
آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) در این باره صریح است: «خار پاشنه را میتوان در عکس اشعه ایکس دید» و ممکن است نتیجه کشش طولانیمدت در محل اتصال فاشیای کف پا به پاشنه باشد؛ اما «بیشتر افرادی که خار استخوانی در پاشنه دارند، درد پاشنه ندارند» و «خار استخوان پاشنه علت فاشییت پلانتار نیست». به گفته همین منبع، کاربرد اصلی عکس ساده در این شرایط کنارگذاشتن علتهای دیگر مانند شکستگی یا آرتروز است.
ترجمه مستقیم از مقاله Anatomy of the Foot
پزشک محل دقیق حساسیت، زمان شروع درد، ارتباط آن با قدمهای اول صبح، نوع کفش، فعالیت، دامنه حرکت مچ و وضعیت قوس پا را بررسی میکند. نتیجه تصویربرداری وقتی ارزش بیشتری دارد که با این اطلاعات تطبیق داده شود. تصمیم درباره درمان نباید فقط بر اساس طول زائده یا ظاهر تیز آن گرفته شود.
چه نماهایی برای رادیوگرافی پاشنه گرفته میشود؟
نمای lateral یا نیمرخ مهمترین نما برای دیدن سطح زیرین و خلفی کالکانئوس است. پزشک ممکن است براساس محل درد و سابقه آسیب، نمای axial یا plantodorsal را نیز درخواست کند تا شکل پاشنه و بخشهای دیگر استخوان بهتر دیده شوند. گاهی رادیوگرافی پا بهصورت کامل و در حالت تحمل وزن برای بررسی راستا، قوس و مفاصل درخواست میشود، اما این موضوع با عکس اختصاصی کالکانئوس یکسان نیست.
ایستادن برای همه تصاویر ضروری نیست. اگر هدف بررسی شکستگی حاد یا بیمار قادر به تحمل وزن نباشد، نماها ممکن است در حالت نشسته یا خوابیده گرفته شوند. انتخاب وضعیت باید از نسخه و شرایط بیمار پیروی کند؛ تحمیل ایستادن به فردی با درد شدید یا خطر سقوط درست نیست.
چه مشکلات دیگری در عکس پاشنه بررسی میشوند؟
رادیوگرافی فقط برای دیدن خار نیست و مانند سایر انواع رادیولوژی، کاربرد آن به سؤال بالینی بستگی دارد. شکستگی کالکانئوس، تغییرات مفصلی، بدشکلی استخوان، برخی رسوبات کلسیمی، جسم خارجی رادیواپک و نشانههای بعضی بیماریهای استخوانی میتوانند در تصویر بررسی شوند. در درد پس از ضربه، محل و الگوی شکستگی اهمیت ویژه دارد. در درد مزمن نیز مفاصل اطراف و راستای پا ممکن است سرنخهایی فراهم کنند.
فاشییت پلانتار در رادیولوژی دیده میشود؟
فاشییت پلانتار به تحریک و تغییرات فاشیای ضخیمی مربوط است که از استخوان پاشنه به سمت انگشتان امتداد دارد. فاشیا در X-ray ساده مستقیماً دیده نمیشود. رادیوگرافی میتواند خار یا رسوب کلسیم را نشان دهد و برای بررسی علتهای استخوانی درد مفید باشد، اما وجود یا نبود خار، فاشییت پلانتار را قطعی نمیکند.
سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) علامت اصلی فاشییت پلانتار را «درد در کف پا، اطراف پاشنه و قوس پا» معرفی میکند و مینویسد: «درد هنگامی که پس از خواب یا استراحت شروع به راهرفتن میکنید بسیار شدیدتر است» و اگر مدت طولانی بایستید، راه بروید یا بدوید، بدتر میشود. این الگوی علائم برای تطبیق گزارش تصویری با وضعیت بیمار، از مشاهده یک خار منفرد در عکس مهمتر است.
برداشت مستقیم از مقاله Plantar fasciitis
اگر درد کف پاشنه ادامه دارد، پزشک براساس معاینه تصمیم میگیرد آیا تشخیص بالینی کافی است یا سونوگرافی و MRI ارزش افزوده دارند. خوددرمانی طولانیمدت بدون روشنشدن علت، بهویژه در بیمار دیابتی یا فرد دارای بیحسی، تصمیم امنی نیست.
آسیب تاندون آشیل چه ارتباطی با خار خلفی دارد؟
خار خلفی ممکن است در محل اتصال تاندون آشیل دیده شود و گاهی با تغییرات محل اتصال یا رسوب کلسیم همراه باشد. بااینحال، رادیوگرافی نمیتواند پارگی، التهاب یا کیفیت رشتههای تاندون را بهطور مستقیم نشان دهد. درد پشت پاشنه ممکن است از تاندینوپاتی آشیل، بورس اطراف، برجستگی استخوانی یا فشار کفش ناشی شود.
در صورت درد ناگهانی همراه صدای تق، ناتوانی در بلندشدن روی پنجه، ضعف واضح یا فرورفتگی پشت مچ، ارزیابی فوری لازم است. در موارد غیرحاد نیز پزشک ممکن است بر اساس معاینه، سونوگرافی یا MRI را برای بررسی تاندون درخواست کند. دیدن خار خلفی نباید باعث شود آسیب احتمالی تاندون نادیده گرفته شود.
نحوه انجام عکس رادیولوژی خار پاشنه
برای رادیوگرافی پاشنه آمادگی غذایی یا ناشتایی لازم نیست. بیمار باید کفش، جوراب ضخیم و اشیای فلزی ناحیه را بردارد و سابقه آسیب، محل دقیق درد و احتمال بارداری را پیش از تصویربرداری اعلام کند. کارشناس پا را در وضعیت لازم قرار میدهد و از بیمار میخواهد چند لحظه بیحرکت بماند. تابش کوتاه است، اما تنظیم دقیق وضعیت برای جلوگیری از تکرار تصویر اهمیت دارد.
در رادیولوژی در منزل ابتدا باید مشخص شود نسخه مربوط به پاشنه، پا یا مچ است و چه نماهایی لازم دارد. فضای کافی، توانایی تغییر وضعیت و احتمال تحمل وزن بررسی میشود. اگر در همان نسخه بررسی مفصل زانو هم آمده باشد، رادیولوژی زانو در منزل یک بررسی جداگانه با نماهای اختصاصی زانو است و باید همزمان و مطابق نسخه برنامهریزی شود. فایل دیجیتال پس از کنترل کیفیت برای گزارش ارسال میشود. اگر درد پس از ضربه شدید، تغییر شکل یا ناتوانی در تحمل وزن وجود دارد، اعزام معمول خانگی نباید جای ارزیابی فوری را بگیرد.
چه زمانی MRI یا سونوگرافی لازم میشود؟
MRI یا سونوگرافی برای همه افراد دارای خار پاشنه لازم نیست. اگر درد پایدار باشد، معاینه به مشکل بافت نرم اشاره کند، عکس ساده علت علائم را توضیح ندهد یا شک به شکستگی استرسی و آسیب تاندون وجود داشته باشد، پزشک ممکن است بررسی تکمیلی درخواست کند. سونوگرافی میتواند ضخامت و ساختار فاشیای کف پا و تاندونها را ارزیابی کند؛ MRI نیز استخوان و بافت نرم را با جزئیات بیشتری نشان میدهد. برای آشنایی با اینکه هر روش چه چیزی را بهتر نشان میدهد، تفاوت رادیولوژی و سونوگرافی را ببینید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد پاشنه شدید یا رو به افزایش است، فعالیت روزمره را مختل کرده، پس از استراحت و مراقبت اولیه ادامه یافته یا با بیحسی، گزگز، تورم، قرمزی، تب یا زخم همراه است، ارزیابی پزشکی لازم است. در فرد مبتلا به دیابت، اختلال گردش خون یا کاهش حس پا، تأخیر در بررسی میتواند خطرناکتر باشد. برای بیماران کمتوان، ویزیت پزشک در منزل میتواند به ارزیابی اولیه کمک کند؛ بااینحال، وضعیتهای اورژانسی نیازمند مراجعه فوری هستند.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه، تجویز یا مشاوره پزشک نیست.
سؤالات متداول
آیا خار پاشنه بدون درد ممکن است؟
بله. خار میتواند بهصورت اتفاقی در عکس دیده شود و هیچ علامتی ایجاد نکند. همچنین درد پاشنه ممکن است بدون خار و بهعلت فاشییت پلانتار، مشکل تاندون، شکستگی استرسی یا علت دیگری وجود داشته باشد. تطبیق محل درد و معاینه با تصویر ضروری است.
آیا رادیولوژی التهاب فاشیای کف پا را نشان میدهد؟
خیر، فاشیای کف پا در رادیوگرافی ساده مستقیماً دیده نمیشود. عکس بیشتر استخوان، خار و برخی رسوبات را نشان میدهد. اگر ارزیابی بافت نرم لازم باشد، پزشک ممکن است براساس معاینه از سونوگرافی یا MRI استفاده کند؛ این بررسی برای همه بیماران ضروری نیست.
آیا برای عکس خار پاشنه باید ایستاد؟
همیشه نه. نمای نیمرخ یا محوری میتواند بسته به نسخه در وضعیتهای مختلف گرفته شود. نمای تحمل وزن برای بررسی راستا یا بعضی مشکلات پا مفید است، اما اگر بیمار درد شدید یا خطر سقوط داشته باشد، نباید به اجبار بایستد. نوع نما باید از قبل مشخص شود.
آیا خار پاشنه درمان قطعی دارد؟
درمان براساس علت واقعی درد انجام میشود، نه صرفاً وجود خار در عکس. بسیاری از افراد با روشهای غیرجراحی و اصلاح فشار، کفش، فعالیت یا برنامه درمانی پزشک، مانند تمرینهای کششی یا فیزیوتراپی پا در منزل، بهتر میشوند. برداشتن خار بهندرت خط اول درمان است و هیچ روش واحدی برای همه بیماران مناسب نیست.
جمعبندی
در عکس رادیولوژی خار پاشنه، زائده استخوانی معمولاً در سطح زیرین یا پشتی کالکانئوس دیده میشود؛ اما اندازه یا حتی وجود خار، علت و شدت درد را قطعی نمیکند. فاشیای کف پا و تاندون آشیل بافت نرماند و در عکس ساده مستقیماً ارزیابی نمیشوند. رادیوگرافی برای دیدن استخوان، شکستگی و تغییرات همراه مفید است و در صورت تداوم علائم ممکن است پزشک سونوگرافی یا MRI را انتخاب کند. اگر جابهجایی بیمار دشوار است، آنیآزما میتواند امکان انجام نماهای لازم را در منزل بررسی کند؛ بااینحال، درد شدید پس از ضربه، ناتوانی در تحمل وزن یا علائم عصبی نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
